Diagnoza Przewlekłej Choroby Nerek (PChN) często wywołuje lęk i poczucie zagubienia. Patrząc na to, że często nie daje objawów i jest diagnozowana zupełnie przypadkowo. Pierwsze pytanie, jakie pojawia się w gabinecie, brzmi: „Co ja mogę teraz jeść?”.
Odpowiednio dobrana dieta w niewydolności nerek to nie tylko dodatek do leczenia farmakologicznego, ale fundament, który pozwala spowolnić postęp choroby i uniknąć powikłań. Dowiedz się, jak zrobić pierwszy krok w stronę ochrony swoich nerek!
Choć dietę trzeba dopasować indywidualnie do stadium choroby, chorób współistniejących (m.in. cukrzycy, nadciśnienia) to w artykule wyjaśniam, od czego zacząć dietę w PChN, jakie są najważniejsze zasady oraz jak praktycznie odciążyć nerki.
Przewlekła niewydolność nerek- czym się charakteryzuje?
Przewlekła niewydolność nerek to stan, w którym nerki stopniowo przestają pełnić swoje funkcje i który utrzymuje się minimum przez 3 miesiące. W praktyce diagnozuje się go, gdy eGFR spada poniżej 60 ml/min/1,73 m2 i/lub w dodatkowych badaniach lekarz stwierdzi uszkodzenie tych narządów.
Objawy niewydolności nerek
Niewydolność nerek przez dłuższy czas może przebiegać zupełnie bez objawów nawet przez kilka lat. Pierwsze objawy mogą być związane z chorobą, która wpływa na zaburzenie pracy nerek. Może być to cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, kłębuszkowe zapalenie nerek czy wielotorbielowatość nerek.
W późniejszym etapie pojawiają się objawy, które wynikają z upośledzenia nerek. Co może wskazywać na problem w funkcjonowaniu nerek?
- nadciśnienie tętnicze (tak, może być zarówno przyczyną niewydolności nerek, jak i konsekwencją choroby)
- osłabienie,
- wzmożona męczliwość,
- zaburzenia koncentracji,
- zaburzenia rytmu serca,
- niedokrwistość,
- świąd skóry,
- bóle głowy,
- nieprzyjemny posmak w ustach.
Dlaczego dieta w niewydolności nerek jest tak ważna?
Nerki odpowiadają za usuwanie produktów przemiany materii, nadmiaru wody oraz regulację poziomu elektrolitów. W PChN te procesy są zaburzone. Nieprawidłowe nawyki żywieniowe mogą prowadzić do gromadzenia się toksyn mocznicowych, co dodatkowo obciąża narząd i pogarsza samopoczucie pacjenta.
Przewlekła niewydolność nerek jest chorobą postępującą, a dieta może ją spowolnić! Poza tym niewydolność nerek często występuje razem z nadciśnieniem, otyłością czy cukrzycą. Celem diety jest zaopiekowanie chorób towarzyszących np. wyregulowanie glikemii, utrzymanie prawidłowego ciśnienia krwi, powrót do prawidłowej masy ciała. Codzienny jadłospis pomaga też w utrzymaniu prawidłowego stanu odżywienia i przeciwdziała niedożywieniu oraz zaburzeniom elektrolitowym.
Poniżej przedstawiam podstawowe zmiany, ważne zarówno w profilaktyce niewydolności nerek, jak i w jej trakcie, szczególnie w pierwszych stadiach- 1,2. Późniejsze stadia wymagają indywidualnych modyfikacji w zależności od wyników badań.
Od czego zacząć dietę w PChN?
Dieta w niewydolności nerek powinna być dostosowana indywidualnie w zależności od stadium choroby, występujących chorób współistniejących (cukrzyca, nadciśnienie, otyłość, zaburzenia lipidowe), objawów oraz wyników badań.
Pierwszym krokiem jest wykonanie badań przesiewowych, które ocenią wydolność nerek. Mianowicie:
- kreatynina,
- uACR
- eGFR (filtracja kłębuszkowa),
- albuminy w moczu,
- USG nerek
Według wskaźnika filtracji kłębuszkowej eGFR oraz stosunku albuminy do kreatyniny w moczu (uACR) rozpoznaje się niewydolność nerek, która może występować w 5 następujących stadiach:
Po rozpoznaniu choroby warto wykonać kolejne badania, sprawdzające poziom składników mineralnych, których stężenie może być zaburzone:
- potas
- sód
- fosfor
- żelazo, ferrytyna (często niewydolności nerek towarzyszy anemia)
Podstawowe zasady diety w przewlekłej niewydolności nerek”.
1. Jedz zgodnie z talerzem zdrowego żywienia
Talerz zdrowego żywienia obrazuje, jak powinien wyglądać każdy posiłek. Ważne jest, aby na talerzu znajdowały się poszczególne produkty w odpowiedniej ilości:
- ½ talerza powinny zajmować świeże warzywa i owoce. Rekomenduje się, aby spożywać je w ilości min. 400 g każdego dnia! Są niskokaloryczne, bogate w wodę, witaminy i składniki mineralne. Dostarczają organizmowi niezbędnych składników odżywczych, działają przeciwzapalnie oraz pomagają utrzymać prawidłową masę ciała.
- ¼ talerza powinny stanowić produkty, które dostarczają dobrej jakości białka, tj. mięso, ryby, jaja, nabiał, suche nasiona roślin strączkowych. Białko to składnik budulcowy organizmu z którym nie warto przesadzać, o czym będę pisać poniżej.
- Ostatnią ¼ talerza powinny zajmować produkty, które dostarczają węglowodanów. Węglowodany to główne źródło energii dla organizmu! W początkowych stadiach (1-2) wybieraj produkty pełnoziarniste bogate w błonnik. Jednak uwaga: jeśli Twoje wyniki badań wskazują na wysoki poziom potasu lub fosforu (zazwyczaj w stadiach 3-5), lekarz lub dietetyk może zalecić przejście na białe pieczywo i drobne kasze. To jeden z największych paradoksów diety nerkowej!
- W każdym posiłku powinny znaleźć się też źródła tłuszczu. Warto wybierać tłuszcze nienasycone, które znajdują się w orzechach, nasionach, pestkach, olejach roślinnych oraz rybach.
2. Zadbaj o odpowiednią ilość i jakość białka.
Współcześnie bardzo popularne są diety wysokobiałkowe. Ten trend jest bardzo widoczny w postaci chociażby poszerzającej się oferty produktów o wyższej zawartości białka. Białko to budulec organizmu. Składnik, który daje uczucie sytości na dłużej oraz wspomaga odchudzanie.
Białko jest niezbędne, ale jego nadmiar w PChN (szczególnie w stadium 3-5 przed dializami) generuje dużą ilość produktów przemiany azotowej, co obciąża nerki.
Zgodnie z Polskimi normami żywienia zdrowa dorosła osoba powinna spożywać 0,8 g białka/kg masy ciała. Zapotrzebowanie na białko wzrasta w przypadku osób młodych, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób o dużej aktywności fizycznej. Od stadium 3 przewlekłej choroby nerek może być potrzeba zmniejszenia ilości spożywanego białka, co powinno być skonsultowane z lekarzem i/lub dietetykiem.
Zarówno niedobór, jak i nadmiar białka jest niekorzystny dla zdrowia. Nadmiar białka powoduje nieprawidłowe jego wykorzystanie w organizmie- zamiast związku budulcowego, wykorzystywane może być jako produkt energetyczny i być magazynowane w tkance tłuszczowej. Duża ilość białka obciąża nerki oraz zwiększa ryzyko osteoporozy i powstania kamieni szczawianowo- wapniowych.
Oprócz ilości białka, bardzo ważny jest jego rodzaj i jakość. Coraz więcej mówi się o pozytywnym wpływie białka pochodzenia roślinnego w niewydolności nerek. Rekomenduje się, aby w 50% sięgać po dobrej jakości właśnie białko pochodzenia roślinnego, którego źródłem są suche nasiona roślin strączkowych (ciecierzyca, soczewica, bób, fasola), produkty zbożowe, orzechy. Białko pochodzenia roślinnego wykazuje działanie przeciwzapalne, zmniejsza ciśnienie krwi, poprawia proces glikemii, zmniejsza ryzyko kwasicy metabolicznej, oraz zmniejsza ilość toksyn mocznicowych. Tym samym zmniejsza progresje przewlekłej choroby nerek.
3. Ogranicz spożycie sodu
Zaleca się zmniejszenie ilości spożywanego sodu do maksymalnie 2-2,3 g, co przekłada się na 5 g soli (1 łyżeczka). Zalecana ilość soli dotyczy nie tylko tej, dodawanej do potraw, ale również tej zawartej w produktach spożywczych. Mniejsza ilość soli w diecie sprzyja lepszej kontroli nadciśnienia tętniczego oraz zmniejszy ryzyko rozwoju chorób układu krążenia.
Duże ilości soli znajdują się w produktach, tj. gotowe mieszanki przypraw, kostki rosołowe, słone przekąski, dania typu fast food, kiszonki, produkty puszkowane, produkty wędzone, sery żółte, topione, pieczywo.
Zamiast soli do przyprawiania potraw używaj świeżych ziół - lubczyk, majeranek, papryka, czosnek, bazylia itp.
4. Dbaj o nawodnienie
W 1 i 2 stadium niewydolności nerek nie ma potrzeby ograniczenia spożycia płynów. Zaleca się, aby wypijać 30 ml płynów na kg masy ciała.
W kolejnych stadiach już może być taka potrzeba, więc warto to skonsultować ze specjalistą!
5. Unikaj żywności przetworzonej!
Czym jest żywność przetworzona? Jest to każda żywność, której świeży odpowiednik został w jakikolwiek sposób przetworzony. Są to nie tylko produkty o bardzo długim składzie i liście nieznajomych nam składników, ale również produkty puszkowane np. warzywa, owoce w syropach, ryby, konserwy, produkty mięsne- szynki, boczek, kiełbasy, parówki czy też solone orzeszki.
Produkty te mają mniejszą wartość odżywczą niż ich świeże odpowiedniki. Poza tym najczęściej zawierają duże ilości soli i cukru, co wpływa niekorzystnie na stan nerek.
W tym miejscu warto zaznaczyć, aby szczególnie uważać na produkty, które zawierają fosfor nieorganiczny. Pewnie słyszałeś, że w niewydolności nerek trzeba na niego uważać? Ten temat na pewno poruszę jeszcze dokładniej. Niemniej unikaj produktów, które w składzie mają dodatki fosforanowe (np. fosforan disodowy). Naturalny fosfor z jedzenia wchłania się tylko w części, ten 'chemiczny' z wędlin czy napojów typu cola – niemal w całości!
Czy potrzebujesz wsparcia specjalisty?
Samodzielna zmiana nawyków i bilansowanie posiłków do łatwych nie należy, szczególnie w stadiach 3-5, gdzie często należy zmniejszyć, nie tylko ilość spożywanego białka czy sodu, ale również wody, fosforu i potasu! Jako dietetyk nefrologiczny, pomogę Ci przejść przez ten proces bez stresu. Wspólnie stworzymy plan działania w tym jadłospis, który będzie smaczny, odżywczy i – co najważniejsze – bezpieczny dla Twoich nerek.
Bibliografia:
Kalantar-Zadeh K., et al. (2020). Plant-dominant low-protein diet for management of chronic kidney disease. Nutrients.
Kovesdy C. P. (2022). Epidemiology of chronic kidney disease: an update 2022. Kidney International Supplements.
Ikizler T. A., et al. (2020). KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD: 2020 Update. American Journal of Kidney Diseases. (Wytyczne National Kidney Foundation).
Włodarek D., et al. (2019). Dietetyka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL (rozdziały dotyczące nefrologii oparte na aktualnych standardach PTPN).
https://pro.boehringer-ingelheim.com/pl/obszary-terapeutyczne/przewlek%C5%82a-choroba-nerek
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-zywienia-dla-populacji-Polski-1-1.pdf
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/core/lw/2.0/html/tileshop_pmc/tileshop_pmc_inline.html?title=Click%20on%20image%20to%20zoom&p=PMC3&id=10954082_j_abm-2024-0002_fig_003.jpg
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6389637/
